vrijdag 6 september 2013

BOMEN

Heggenmussen


In augustus heeft Staatsbosbeheer zieke essen gekapt in het Ten Boersterbos: zeven hectare maar liefst. Dat is veel, op een totale oppervlakte van veertig hectare. Gelukkig is het bos beplant met een grote diversiteit aan bomen, maar het verdwijnen van de es is toch een gevoelig verlies.

Essen behoren tot de olijffamilie, Oleaceae. Het zijn snelgroeiende bomen, die 40 tot 45 m hoog kunnen worden. Van de es, Fraxinus, zijn minstens vijfenzestig soorten bekend, als boom of struik. De gewone es, Fraxinus excelsior, wordt tot 25 m hoog en komt op vrijwel het gehele Europese continent voor, maar vooral in Noord- en West-Europa. Excelsior betekent ‘hoger’, ‘boven alles uitstekend’ en als een echte zonneboom reikt de es dan ook naar het licht. Het is niet alleen een veelvoorkomende boom in het Nederlandse landschap, ook in groenstroken is de Fraxinus excelsior veel aangeplant.
Essenhout is licht van kleur, taai en sterk. Die eigenschappen maken het hout zeer geschikt voor leggers van gymnastiektoestellen, tennisrackets en stelen van bijlen en spaden. Maar het wordt ook veel gebruikt voor meubels, vloeren en trappen: essenhout heeft een mooie vlamtekening. Buitenshuis kiezen we liever andere houtsoorten; daar valt de duurzaamheid van het essenhout tegen.

De es, Fraxinus excelsior, in onze tuin: een potentieel monumentale boom van bovenaf gezien!
De oudste es van Nederland staat in het Overijsselse gehucht Dwarsgracht, bij Giethoorn. Met zijn eerbiedwaardige leeftijd van ruim tweehonderdtwintig jaren en een stamomtrek van 4,65 m is hij een bezienswaardigheid in dit toeristische gebied.
Het Arboretum Trompenburg in Rotterdam heeft essen die dateren uit 1870: ruim 140 jaar oud dus.
Een bijna 180-jarige es stond tot 2001 in de Zuid-Hollandse polder Nieuw Bonaventura, tussen Strijen en ’s-Gravendeel.
En in mijn eigen tuin staat in de voormalige groenstrook van de gemeente ook een es, aangeplant in de herfst van 1978: ruim 35 jaar oud en inmiddels voorzien van een potentieel monumentale status!

Nog een beetje hoger!
Het is goed om zo’n boom in je nabijheid te hebben. In een Noors epos is de reuzenes ‘Yggdrasill’ als wereldboom de verbinding tussen wereld, onderwereld en hemelen. Het volksgeloof kende vele toepassingen voor Yggdrasill: wanneer er bijvoorbeeld helder moest worden nagedacht, kon men de es om hulp vragen. Ook stond Yggdrasill symbool voor onsterfelijkheid en levenskracht  Helaas is er later twijfel ontstaan over de vertaling van het epos en vermoedt men nu dat het niet om een es ging, maar om een taxus. Voor mij maakt dat niet uit: die staat ook in onze tuin. Mocht onze es ondanks de symboliek toch sterfelijk blijken, dan kan ik ze beide om hulp vragen bij het helder bedenken van een oplossing.

Want de vooruitzichten zijn somber, voor de essen in ons land. Na de iepziekte zijn veel verloren gegane iepen vervangen door essen, die nu op hun beurt getroffen worden door essentaksterfte.
In de eerste negentiger jaren van de vorige eeuw werden in Polen essen aangetast door de schimmel Chalara fraxinea. In Nederland werd in 2010 de essentaksterfte voor het eerst waargenomen, in de Groningse gemeente Bellingwedde. De ziekte treft vooral relatief jonge bomen van 4 tot 10 m hoog. Oudere bomen verzwakken en worden gevoeliger voor aantastingen door secundaire parasieten zoals honingzwam. Het begint met kleine zwarte kankervlekken op stam en takken, die langzaam groter worden. Ze onderbreken de sapstroom en veroorzaken zo verwelkingsverschijnselen, het afsterven van een- en tweejarige twijgen en uiteindelijk het afsterven van de top van de boom. In zeer korte tijd werd de ziekte in een groot aantal Europese landen vastgesteld. Maar omdat in grote bomenbestanden ook veel exemplaren níet waren aangetast, verwierp men het idee dat de ziekteverwekkers verspreid zouden worden door transport van plantmateriaal, de wind of dieren. Waarschijnlijker leek een samenhang met factoren als vorst, droogte en veranderende klimaatomstandigheden.
DNA-onderzoek in Zwitserland heeft inmiddels anders uitgewezen. Op essen komt een onschadelijke paddenstoelensoort voor: het Essevlieskelkje, Hymenoscyphus albidus. In dit Essevlieskelkje heeft een genetische verandering plaatsgevonden, waardoor een nieuwe soort is ontstaan: Hymenoscyphus albidus pseudoalbidus. En deze nieuwe soort is wél schadelijk.
Het pseudo-essevlieskelkje (deze naam heb ik even zelf bedacht) verspreidt zich op natuurlijke wijze door de lucht, maar ook via besmet plantmateriaal.

Dat zijn geen leuke berichten. Vooral ook omdat er tot op heden geen mogelijkheden zijn om aangetaste bomen te genezen. Maar wie essen in zijn omgeving heeft, kent nu dus wel de symptomen en kan maatregelen (laten) nemen.


Soms moet je zelfs maatregelen nemen als je boom níet ziek is, zoals onze 37 jaar gekoesterde berk. Een vitale boom, die echter het formaat van onze tuin ruimschoots ontstegen en daarmee onszelf ver boven het hoofd gegroeid was. ‘Boompje veel te groot, plantertje nog steeds niet dood,’ om zo te zeggen.Wij haalden er een hovenier bij, om de boom deskundig te laten snoeien. Tot onze verrassing kregen we het advies: niet snoeien, maar kappen. Dat was even slikken, maar het bleek inderdaad de beste oplossing.

De roterende verreiker van
Hamming uit Wirdum
Hovenier Freek van der Wal
hanteert de zaag



Onze oudste zoon
pakt de takken aan

Een waar spektakel was het, waar zelfs een verreiker aan te pas kwam. Ook wij mochten omhoog ‘in de bak’, wel 20 m boven de grond, en dat was een heel bijzondere belevenis, met een geweldig uitzicht over Ten Boer en Ommeland! 


In een lichte tuin drinken we nu op de gezondheid van onze es!

Zie voor meer foto's: ONS PRONKJUWEEL, DE BERK, tuinfoto's

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen